Người Việt xăm mình từ bao giờ? Ba dấu mốc trong sử sách

Hình xăm ở Việt Nam từng mang tiếng xấu, nhưng sử sách cho thấy người Việt xăm mình từ rất sớm: để tự bảo vệ, để tỏ ý chí và để nhớ gốc. Dưới đây là ba dấu mốc được ghi chép, kèm nguồn để bạn tự kiểm chứng.

1. Văn thân thời Hùng Vương: xăm để tránh giao long

Đại Việt sử ký toàn thư, phần Kỷ Hồng Bàng, chép rằng dân ở vùng núi xuống sông đánh cá thường bị giao long làm hại. Hùng Vương bảo dân lấy mực xăm hình thủy quái lên mình, từ đó tránh được nạn ấy. Sử gia ghi rằng tục văn thân, tức vẽ mình hay xăm mình, của người Bách Việt bắt đầu từ đây.

Cần hiểu đúng giá trị của đoạn này. Thời Hùng Vương chỉ được đưa vào chính sử khi Ngô Sĩ Liên soạn Toàn thư vào thế kỷ XV, dựa trên truyền thuyết trong Lĩnh Nam chích quái. Đây là ký ức truyền thuyết được sử gia chép lại, chưa phải bằng chứng khảo cổ về hình xăm thời ấy. Dù vậy, nó cho thấy người Việt thời trung đại coi xăm mình là một tập tục có gốc rễ rất xa.

2. Thời Lý: hình rồng trên thân thể có quy định

Theo một đoạn Toàn thư được trang Vietales trích dẫn, thời vua Lý Nhân Tông (1072–1127) có lệnh cấm gia nô trong ngoài kinh thành thích mực vào ngực, vào chân như cấm quân, và cấm xăm hình rồng trên mình; ai phạm thì bị sung làm quan nô. Chi tiết này cho thấy hai điều: cấm quân thời Lý mang dấu xăm riêng, và hình rồng trên thân thể là thứ triều đình kiểm soát.

3. Thời Trần: chữ “Sát Thát” và rồng xăm trên đùi

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông lần thứ hai (1285), quân sĩ nhà Trần tự thích vào cánh tay hai chữ “Sát Thát”, nghĩa là giết giặc Mông Cổ. Chi tiết này có trong sách giáo khoa Lịch sử và Địa lí lớp 7 hiện hành. Sử còn kể chuyện Đỗ Khắc Chung sang trại quân Nguyên, bị tướng giặc chất vấn về hai chữ ấy. Ông giơ cánh tay của mình cho xem và nói rằng nếu đó là lệnh trên thì một cận thần như ông sao lại không thích chữ, ý rằng quân sĩ tự thích vì căm giặc chứ không ai ép.

Hình xăm còn là nếp nhà của hoàng tộc. Năm 1299, Thượng hoàng Trần Nhân Tông muốn xăm rồng cho vua Trần Anh Tông, và nói rằng nhà mình “vốn người hạ lưu, đời đời chuộng dũng cảm”, nên thường xăm hình rồng vào đùi để tỏ là không quên gốc. Thợ xăm đã đợi sẵn ở cửa cung, nhưng Anh Tông lặng lẽ lánh về cung Trùng Hoa. Thượng hoàng đành cho xăm em vua là Huệ Vũ vương Trần Quốc Chẩn. Sử chép rằng từ Anh Tông trở đi, các vua nối ngôi không xăm rồng ở đùi nữa.

Ba dấu mốc ấy nói gì với người xăm hôm nay

Qua ghi chép, hình xăm của người Việt xưa gánh ba vai: lá bùa nơi sông nước, lời thề nơi chiến trận và dấu nhớ gốc của một dòng họ. Đó là lý do mình bắt đầu mỗi thiết kế từ tư liệu, gồm hiện vật, sử liệu và ngôn ngữ tạo hình Việt, rồi mới đến câu chuyện riêng của người mang nó.