Biểu tượng Việt #1: con nghê

Nhiều nơi bây giờ đặt sư tử đá nhe nanh trước cổng. Nhưng ở đình, đền, chùa của người Việt, con vật canh cửa quen thuộc hơn là con nghê. Ai cũng từng thấy, mà ít người phân biệt được.

Nghê trông thế nào

Theo bài viết của Đặng Văn Dự trên Báo Đại biểu Nhân dân (2009), nghê có kích thước không lớn, chân ngắn, không có sừng, không có vảy; đầu, mình và đuôi thường có lông phủ. Dáng nghê mềm mại, mang nét tinh nghịch, vui tươi, khác hẳn vẻ uy nghi, dữ tợn của sư tử.

Một bài trên Vietnam+ (2016) cũng ghi nhận nghê có nhiều dáng: khi uy nghi, lúc lại đùa giỡn thân thiện.

Nghê ở đâu trong đình chùa

• Chạm trên cốn gỗ và đầu đao mái đình.
• Ngồi ở cổng làng, cổng đình, cửa đền chùa, thường thành đôi.
• Chầu bên hương án và cửa khám nơi thờ tự.

Nghê để làm gì

Nghê là con vật canh giữ chốn linh thiêng, ngăn tà ma. Vietnam+ viết thêm rằng ngoài việc báo hiệu cõi thiêng, nghê còn gửi mong ước mưa thuận gió hòa của cư dân làm nông.

Còn sư tử đá trước cổng?

Theo PGS.TS Tống Trung Tín trong một bài trên VietNamNet (2013), tượng cặp sư tử đá kiểu Trung Quốc chủ yếu dùng để canh mộ. Ở Trung Quốc chúng ở lăng mộ, còn ở ta lại bị chép về đặt trước đền chùa, công sở. Ông cũng nhắc rằng sư tử trong truyền thống Việt từng được cách điệu và mang những tên mới như Lân, Nghê.

Nghê từ đâu ra? Giới nghiên cứu còn bàn

• Nhà nghiên cứu Bùi Ngọc Tuấn cho rằng nghê là sáng tạo thuần Việt, gốc từ con chó đá. Tác giả Đặng Văn Dự lưu ý đây mới là phỏng đoán, chưa có bằng chứng cụ thể.
• Có ý kiến gắn nghê với hình sư tử Phật giáo canh cửa chùa ở Đông Á và Đông Nam Á. Tác giả Đặng Văn Dự cho rằng nghê nhiều khả năng bắt nguồn từ đó, rồi được người Việt tạo lại thành dáng nhỏ, sinh động hơn.
• Vietnam+ ghi thêm hai cách hiểu khác: nghê là con của rồng, hoặc là con chó được thiêng hóa để phụng sự thần linh.

Vì vậy, nói nghê “thuần Việt trăm phần trăm” là chưa chắc. Điều chắc chắn là dáng nghê trên đình chùa ta mang một tinh thần riêng, khác hẳn sư tử nhe nanh.

Muốn xem nghê thật

Việt Nam News (2020) đăng ảnh đôi nghê đá trước cổng đền Gióng ở Gia Lâm, Hà Nội, trong bài về buổi nói chuyện của nhà nghiên cứu mỹ thuật Trần Hậu Yên Thế, tác giả cuốn Nghê Việt tinh tuyển.

Làng bạn có con nghê nào đẹp? Nhắn Zalo cho mình địa chỉ, mình sẽ tìm đến. Biết đâu nó sẽ thành một tập trong hành trình Đi tìm bản sắc Việt.